امکان‌سنجی روش‌های تأمین مالی پروژه‌های بخش پایین‌دست صنایع نفت و گاز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری اقتصاد، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/jmek.2026.429644.1117
چکیده
توسعه صنایع پایین‌دست نفت و گاز جهت تکمیل زنجیره ارزش، جلوگیری از خام‌فروشی و ایجاد اشتغال پایدار، از ضرورت‌های اقتصادی کشور است. با این حال، تنگناهای بودجه‌ای دولت، کاهش درآمدهای نفتی و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌های بین‌المللی، تامین مالی این پروژه‌های کلان و سرمایه‌بر را به یک چالش اساسی تبدیل کرده است. هدف اصلی این پژوهش، امکان‌سنجی، ارزیابی و اولویت‌بندی روش‌های تامین مالی پروژه‌های پایین‌دست نفت و گاز متناسب با شرایط بومی و اقتصادی ایران است. این تحقیق از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی-پیمایشی است. بدین منظور، پس از بررسی ادبیات موضوع و استخراج روش‌های رایج تامین مالی (استقراضی و غیرقرضی)، با طراحی پرسشنامه و نظرسنجی از خبرگان و متخصصان صنعت نفت، این روش‌ها بر اساس پنج معیار کلیدی «ریسک، کارایی، انعطاف‌پذیری، دسترسی آسان و انتقال فناوری» مورد ارزیابی قرار گرفتند. در نهایت، جهت رتبه‌بندی دقیق و علمی گزینه‌ها، از تکنیک تصمیم‌گیری چندمعیاره تاپسیس (TOPSIS) استفاده شد. یافته‌های حاصل از مدل تاپسیس نشان داد که روش‌های «ساخت، بهره‌برداری و انتقال (BOT)»، «مشارکت در سود» و «مشارکت در تولید» به ترتیب با کسب رتبه‌های اول تا سوم، مناسب‌ترین الگوهای تامین مالی برای شرایط کنونی کشور هستند. در نهایت نتیجه‌گیری می‌شود که در شرایط کنونی اقتصاد ایران، سیاست‌گذاران باید از روش‌های استقراضی فاصله گرفته و به سمت روش‌های غیرقرضی و سرمایه‌گذاری مشترک حرکت کنند؛ چراکه این رویکرد نه تنها ریسک‌های مالی و اجرایی را به بخش خصوصی و خارجی منتقل می‌کند، بلکه با تسهیل انتقال فناوری و ایجاد پیوندهای استراتژیک، تاب‌آوری صنعت نفت را در برابر فشارهای خارجی افزایش می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Feasibility Assessment of Cryptocurrency-Based Financing Methods for Downstream Oil and Gas Projects within the Framework of Participatory Governance

نویسنده English

Ali NaderiShahi
PhD in Economics, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

The development of downstream oil and gas industries is an economic necessity for completing the value chain, preventing raw material exports, and generating sustainable employment. However, government budget constraints, declining oil revenues, and international sanctions have turned the financing of these large-scale, capital-intensive projects into a major challenge. The primary objective of this study is to assess, evaluate, and prioritize financing methods for downstream oil and gas projects in accordance with Iran's local and economic conditions. In terms of purpose, this research is applied, and in terms of methodology, it is descriptive-survey based. To this end, following a review of the literature and identification of common financing methods (debt-based and non-debt-based), a questionnaire was designed and distributed among industry experts and specialists. These methods were then evaluated based on five key criteria: risk, efficiency, flexibility, ease of access, and technology transfer. Subsequently, the TOPSIS multi-criteria decision-making technique was employed for rigorous and scientific ranking of the alternatives. The findings from the TOPSIS model indicated that Build-Operate-Transfer (BOT), profit-sharing, and production-sharing agreements ranked first, second, and third respectively, emerging as the most suitable financing models for the country's current circumstances. The study concludes that under Iran's present economic conditions, policymakers should move away from debt-based financing and toward non-debt and joint-venture approaches. This strategy not only transfers financial and operational risks to the private and foreign sectors but also enhances the resilience of the oil industry against external pressures by facilitating technology transfer and establishing strategic partnerships.

کلیدواژه‌ها English

Financing Method
Downstream Oil and Gas
TOPSIS Decision-Making Method
Debt-Based and Non-Debt-Based Financing
اشعریون قمی‌زاده، ف.، و تاجمیر ریاحی، ح. (۱۳۹۴). بررسی مقایسه‌ای تأمین مالی پروژه‌های انرژی بر اساس تلفیق اوراق استصناع- قرارداد BLT و اوراق استصناع مستقل. تحقیقات مالی اسلامی، ۳(۲)، ۱۹۰-۱۶۱.
امین‌زاده، ا.، و عبدی، س. (۱۳۹۲). بررسی انواع سازوکارهای تأمین مالی پروژه‌های صنعت انرژی. ماهنامه اکتشاف و تولید نفت و گاز، (109).
اسلامی‌میلانی، پ.، و اسماعیلی، ش. (۱۳۹۲). مروری بر شیوه‌ها و روش‌های نوین تأمین مالی پروژه‌ها. کنفرانس بین‌المللی توسعه نظام تأمین مالی در ایران.
جلیلی، م.، فلاح شمس، م.، زین‌الدین، س. م.، و محمدی‌ها، س. (۱۳۸۹). رتبه‌بندی شیوه‌های تأمین مالی خارجی برای سرمایه‌گذاری در صنعت نفت جمهوری اسلامی ایران با استفاده از روش تحلیل سلسله‌مراتبی. فصلنامه مدیریت کمی در مدیریت، 1(2).
حسینی، س. م.، و داودیان، ا. (۱۳۹۰). اولویت‌بندی روش‌های تأمین مالی پروژه‌های پالایشگاهی ایران. چشم‌انداز مدیریت مالی و حسابداری، (3).
رحیمی، ا.، و خواجه‌زاده دزفولی، ه. (۱۳۹۲). ارزیابی و اولویت‌بندی شیوه‌های مناسب تأمین مالی خارجی مورد استفاده در پروژه‌های زیرساختی کشور. ششمین کنفرانس توسعه نظام مالی در ایران.
کاظمی نجف‌آبادی، ع.، حاجیان، م.، و آشتیانی، م. (۱۴۰۱). [عنوان مقاله در متن اصلی ذکر نشده است]. فصلنامه مطالعات اقتصاد انرژی، ۱۸(۸۵)، ۲۰۵-۱۷۳.
کسمتی، م. ر.، و مهینی فراهانی، ا. (۱۳۸۱). مطالعه تطبیقی قراردادهای نفتی. اولین همایش مدیریت پروژه. پژوهشگاه صنعت نفت.
میرجلیلی، ف.، و موسوی، م. (۱۳۹۳). بررسی ضرورت پالایش نفت خام و تولید فرآورده‌های نفتی استراتژیک با رویکرد تکمیل زنجیره ارزش در صنایع پایین‌دستی و پتروشیمی. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس.
نبی‌لو، ح. (۱۳۸۸). شناسایی و اولویت‌بندی ریسک قراردادهای ساخت، بهره‌برداری و انتقال در پروژه‌های عمرانی از دیدگاه مدیران پروژه‌ها در شرکت‌های عمرانی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد].
نظرپور، م.، فاضلیان، س. م.، و مومنی‌نژاد، ن. (۱۳۹۳). ارائه الگوی مطلوب تأمین مالی صنعت نفت ایران بر پایه صکوک استصناع و رتبه‌بندی ریسک‌های ایران با استفاده از روش تحلیل سلسله‌مراتبی. تحقیقات مالی اسلامی، (6).
نظری، ع. (۱۳۹۲). نظام تأمین مالی در صنایع نفت و گاز ایران، پیشنهاد یک الگوی جامع تأمین مالی در بخش داخلی و خارجی. چهارمین کنفرانس توسعه نظام تأمین مالی در ایران.
عباسی، ا.، و مصطفوی، س. ا. (۱۳۹۵). بررسی روش‌های تأمین مالی پروژه‌ها در بخش بالادستی صنعت نفت ایران. اقتصاد مالی، ۱۰(۳۵)، ۱۳۰-۱۰۳.
قاسمی، س. (۱۳۸۳). روش‌های تأمین مالی و سرمایه‌گذاری خارجی پروژه. اولین کنفرانس بین‌المللی مدیریت پروژه.
BP. (2020). BP statistical review of world energy June 2020.
Camanho, R. (n.d.). Project prioritization. Retrieved July 16, 2026, from https://robertocamanho.com.br/en/
Kleimeier, S., & Versteeg, R. (2010). Project finance as a driver of economic growth in low-income countries. Review of Financial Economics, 19(2), 49-59.
Kripa, E., & Xhafa, H. (2013). Project finance and projects in the energy sector in developing countries. European Academic Research, 1.
Razavi, H. (1996). Financing oil and gas projects in developing countries. Finance and Development, 33(2), 2-5.
Razavi, H. (2007). Financing energy projects in developing countries. PennWell.
World Bank. (2005, January). Project finance and guarantees. Retrieved July 16, 2026, from http://www.ecb.europa.eu
Yescombe, E. R. (2013). Principles of project finance. Academic Press.

فایل‌های تکمیلی/اضافی

  • تاریخ دریافت 03 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 10 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 23 اسفند 1404